حال اگر بگويند كه چنين گفتارى ، بر اساس عقايد ما روا نيست چرا كه ما قايل به تركيب اجسام از اركان ( عناصر ) هستيم و برآنيم كه به اركان انحلال مىيابد و نيز اركان از اسطقسات بسيط غير مركبه [ و ] از هيولى است ، در پاسخ ايشان گوييم : ما را بهتر آن است كه از رهگذر مذهب شمايان به نقض عقايدتان بپردازيم و ما پيش از اين فساد مذهب شما را در باب هيولى بر شما آشكار كرديم و در ابطال آن ، وجوب اعتقاد به حدوث اجسام ، نهفته است . پذيرفتن انحلال و فرسودگى و بازگشت به حال تلاشى و تباهى ، در مورد هر حادثى ، دشوار نيست و چون فانى و باطل شود ، هر آينه ، باز گرداندن هر آفريده‌اى همچون آفرينش نخستين آن است و حتى بسى آسان‌تر . در ياد كرد كسانى از پيشينگان كه قايل به فناى عالم بوده‌اند بنابر آنچه افلوطرخس حكايت كرده است انكسمندروس [ 1 ] ملطى بر آن بوده است مبدأ موجودات چيزى است كه آن را نهايتى نيست و همه چيز بدان منتهى مىشود و همه چيز فاسد مىشود و به اصلى كه از آن است ، باز مىگردد . و انقسيمانس [ 2 ] بر آن بوده است كه مبدأ موجودات هواست كه همه چيز از اوست و انحلال همه در اوست و گفته است روح و هوا ، عالم را نگاه داشته‌اند و روح و هوا بر يك معنى اطلاق مىشوند ، به گونهء استعمال متواطى . و تاليس ملطى بر آن بوده است كه مبدأ موجودات آب است و انحلال موجودات در اوست . و اينان به فاسد شدن جهان اقرار آورده‌اند ، هر چند در اين كار صلاحى ديده‌اند كه به جهان باز مىگردد . و از فوثاغورس [ 3 ] حكايت كرده‌اند كه او بر آن بوده است كه جهان مكوّن است و خداى كون جهان است [ 4 ] و اين كار يا از سوى طبيعت است ، كه باطل است ، زيرا

--> [ 1 ] اصل : [ ؟ ] شهيدوس و صورت درست آن را از الآراء الطبيعية فلوطرخس صفحهء 98 نقل كرديم كه مىگويد : « و امّا انكسمندرس الملطى فانّه يرى انّ مبدأ الموجودات هو الذى لا نهاية له و انّ منه كان الكون و اليه ينتهى الكلّ و لذلك يرى انّه تكون عوالم بلا نهاية و تفسد فترجع الى الشىء الذى عنه كان . » كه با اندكى تفاوت عين عبارت كتاب ماست . [ 2 ] اصل : انقمامس ، اصلاح از الآراء الطبيعيه ، ص 98 . [ 3 ] اصل : انثاغورس [ 4 ] اصل : و حكى عن انثاغورس انّه كان ترى ( چاپى : يرى ) العالم يكّون ( چاپى : يكّون ) و الله يكّون ذاته